“Nốt trầm” trong xuất khẩu thủy sản và những điều chỉnh chiến lược

Nỗ lực vượt khó
Sau những tháng đầu năm tăng trưởng ấn tượng, xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong tháng 5/2025 đã bắt đầu chững lại khi chỉ đạt 851 triệu USD, tăng 2,7% so với cùng kỳ năm ngoái – mức tăng thấp nhất kể từ đầu năm. Tuy nhiên, lũy kế 5 tháng đầu năm, toàn ngành vẫn ghi nhận kim ngạch 4,2 tỷ USD, tăng 18,2% so với cùng kỳ 2024. Điều này đã phản ánh nỗ lực vượt khó của ngành thủy sản trong bối cảnh thị trường nhiều biến động. Trong buổi họp báo thường kỳ tháng 5/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cho biết, các đơn vị chức năng của Bộ đang tiếp tục xử lý các vấn đề nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu thủy sản sang các thị trường, như Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Liên minh châu Âu (EU), đồng thời mở cửa các thị trường mới, còn nhiều tiềm năng như các nước Hồi giáo, Trung Đông, châu Phi…
Bên cạnh đó, trong bối cảnh Việt Nam sẽ kiện toàn chính quyền địa phương 2 cấp, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang đề xuất sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật với sự phân cấp, phân quyền và cải cách hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp, tạo động lực phát triển ngành, hoàn thành mục tiêu tăng trưởng và xuất khẩu.
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), từ tháng 4/2025, sau khi Chính phủ Mỹ công bố kế hoạch áp thuế tạm thời 10% với nhiều mặt hàng nhập khẩu từ Việt Nam, trong đó có thủy sản, các doanh nghiệp xuất khẩu đã tăng tốc giao hàng để “tránh bão” thuế. Đặc biệt, nhiều lô hàng được đẩy mạnh sang Mỹ trong tháng 4 và đầu tháng 5, trước thời điểm ngày 9/7 – khi kết thúc giai đoạn 90 ngày áp thuế tạm thời và có thể chuyển sang mức thuế chính thức cao hơn.
Do đó, kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ trong tháng 5 vẫn đạt gần 160 triệu USD, tăng 9,7% so với cùng kỳ. Tuy vậy, sau ngày 20/5, hoạt động giao hàng đã giảm dần do doanh nghiệp bắt đầu thận trọng hơn với các rủi ro thương mại. Biến động thị trường, chi phí tăng cao và sự thiếu chắc chắn về chính sách khiến nhiều đơn hàng bị trì hoãn, ảnh hưởng đến kết quả chung trong tháng 5 vừa qua.
Điều chỉnh chiến lược
Trước các rủi ro thương mại, nhiều doanh nghiệp đã chủ động điều chỉnh chiến lược thị trường theo hướng đa dạng hóa và nâng cấp sản phẩm chế biến sâu. Thị trường CPTPP tiếp tục là điểm tựa quan trọng khi xuất khẩu sang khu vực này trong tháng 5 đạt 224 triệu USD, tăng 7,9%; lũy kế 5 tháng đạt hơn 1,15 tỷ USD, tăng 24,3%.
Đặc biệt, thị trường Nhật Bản ghi nhận mức tăng đột biến trong tháng 5 với kim ngạch lên tới 836 triệu USD – tăng tới 546% so với cùng kỳ. Đây là kết quả của việc đẩy mạnh đơn hàng lớn kết hợp với ưu đãi thuế quan từ FTA.
Xuất khẩu sang Trung Quốc và Hong Kong (Trung Quốc) cũng đạt gần 185 triệu USD trong tháng 5 và hơn 900 triệu USD trong 5 tháng, tăng lần lượt 22,3% và 48,6%. Đây được xem là tín hiệu tích cực, cho thấy sự phù hợp giữa sản phẩm Việt Nam với nhu cầu tiêu dùng và chuỗi cung ứng khu vực. Sự chuyển dịch cơ cấu sản phẩm chính là điểm sáng trên bức tranh xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong giai đoạn này. Các sản phẩm chế biến sâu, giàu giá trị gia tăng, như cá tra tẩm bột, mực chế biến, hay bạch tuộc đông lạnh… đều ghi nhận mức tăng trưởng mạnh, phản ánh xu hướng đáp ứng tốt các nhu cầu tiêu dùng tiện lợi và cao cấp tại những thị trường lớn. Điều đó cho thấy, doanh nghiệp Việt Nam đang chuyển hướng đầu tư mạnh vào công nghệ chế biến và đa dạng hóa sản phẩm để tăng sức cạnh tranh. Việc này không chỉ giúp tăng kim ngạch mà còn giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống biến động.
Từ nay đến tháng 7 – thời điểm Mỹ sẽ ra quyết định cuối cùng về mức thuế, VASEP khuyến nghị tính toán kỹ thời điểm giao hàng để vừa tránh rủi ro thuế, vừa không đánh mất đơn hàng. Trong trường hợp mức thuế giữ ở 10%, xuất khẩu có thể tiếp tục ổn định. Tuy nhiên, nếu bị nâng lên 46%, ngành sẽ chịu sức ép lớn, buộc phải tái cơ cấu thị trường quyết liệt hơn nữa.
Về dài hạn, ngành thủy sản cần tranh thủ mạng lưới các FTA mà Việt Nam ký kết và triển khai với hơn 60 quốc gia và nền kinh tế để mở rộng thị trường, đồng thời nâng cấp hạ tầng, đầu tư vào truy xuất nguồn gốc, giảm chi phí logistics, tăng khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Các cơ quan chức năng cũng cần có chính sách tín dụng, hỗ trợ vùng nuôi và đầu tư chế biến để tăng năng lực cạnh tranh toàn ngành.