TS.KH Trần Mai Thiên – Nhà khoa học trọn đời với ngành nuôi trồng thủy sản Việt Nam.

Nhà khoa học và hành trình trọn đời với cá chép
Bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu từ năm 1965, TS.KH Trần Mai Thiên sớm dành sự quan tâm đặc biệt tới giống cá chép bản địa Việt Nam – một đối tượng nuôi trồng có giá trị truyền thống nhưng đang suy thoái về chất lượng do giao phối cận huyết và khai thác không kiểm soát. Với tầm nhìn xa, ông không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn nguồn gen mà còn chủ động tiếp cận, nghiên cứu các dòng cá chép ngoại nhập có giá trị để lai tạo và cải tiến giống nội địa.
Đầu những năm 1970, khi Việt Nam tiếp nhận một số lượng nhỏ cá chép Hungary – giống cá có tốc độ sinh trưởng nhanh và chất lượng thịt cao, TS.KH Trần Mai Thiên đã đề xuất triển khai chương trình lai tạo nhằm tạo ra thế hệ cá lai có ưu thế vượt trội. Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của ông, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I đã tiến hành lai thử nghiệm và theo dõi sinh trưởng của cá lai suốt nhiều năm, từ đó tạo tiền đề khoa học vững chắc cho các chương trình chọn giống sau này.

Tạo dựng dấu ấn: giống cá chép lai V1
Đỉnh cao trong sự nghiệp nghiên cứu của TS.KH Trần Mai Thiên là chương trình chọn tạo giống cá chép V1, được triển khai từ năm 1984 và kéo dài liên tục trong hơn một thập kỷ. Với kỹ thuật lai ba dòng – kết hợp ưu thế của cá chép Việt Nam, Hungary và Indonesia – ông và cộng sự đã tạo ra giống cá chép V1 có tốc độ tăng trưởng nhanh vượt trội, khả năng thích nghi rộng và chất lượng thịt cao.
Sau nhiều thế hệ chọn lọc, giống cá chép V1 được Bộ Thủy sản công nhận chính thức vào năm 1998. Giống cá này có tốc độ tăng trọng gấp 1,5–3 lần so với cá chép trắng bản địa, đáp ứng tốt yêu cầu của người nuôi về hiệu quả kinh tế. Từ đây, giống V1 nhanh chóng được phổ biến và trở thành một trong những đối tượng nuôi chính tại nhiều tỉnh miền Bắc, góp phần phục hồi và phát triển nghề nuôi cá nước ngọt quy mô hộ gia đình và trang trại.

Người lãnh đạo mẫu mực, người thầy tận tụy
Trong thời gian giữ cương vị Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I (1994–2002), TS.KH Trần Mai Thiên không chỉ tập trung phát triển chuyên môn khoa học mà còn quan tâm đặc biệt tới công tác đào tạo, chuyển giao kỹ thuật. Ông trực tiếp chỉ đạo các chương trình hỗ trợ sản xuất giống tại các địa phương như Hải Dương, Bắc Giang, Hà Nam… góp phần nâng cao năng lực sản xuất và chất lượng giống tại chỗ.
Với đội ngũ cán bộ nghiên cứu trẻ, ông là người thầy mẫu mực, khắt khe nhưng tận tâm. Nhiều thế hệ học trò của ông sau này đã trở thành các nhà khoa học đầu ngành, tiếp tục kế thừa và phát triển những hướng nghiên cứu do ông khởi xướng.

Di sản còn mãi với thời gian
Di sản khoa học mà TS.KH Trần Mai Thiên để lại không chỉ là giống cá chép V1 nổi tiếng, mà còn là tư duy chọn tạo giống hiện đại, bài bản và thực tiễn. Đó là tư tưởng coi trọng chất lượng nguồn gen, tính kế thừa của kết quả nghiên cứu và sự gắn bó chặt chẽ giữa phòng thí nghiệm với người dân, doanh nghiệp và địa phương.
Ông là một trong những nhà khoa học tiên phong đưa khoa học thủy sản Việt Nam tiệm cận với các xu hướng quốc tế, trong khi vẫn giữ được bản sắc và thế mạnh của ngành cá nước ngọt truyền thống.

Lễ tưởng niệm người thầy của nghề chọn giống thủy sản

Nhằm tưởng nhớ và tri ân những đóng góp to lớn của TS.KH Trần Mai Thiên, chiều Chủ nhật, ngày 29 tháng 6 năm 2025, vào lúc 14 giờ 30 phút, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I sẽ tổ chức lễ tưởng niệm ông tại Hội trường Viện, địa chỉ: phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Lễ tưởng niệm không chỉ là dịp để đồng nghiệp, học trò và người thân tưởng nhớ một nhà khoa học uyên bác, mà còn là cơ hội để tôn vinh những giá trị bền vững mà ông để lại cho ngành nuôi trồng thủy sản Việt Nam.