Phát triển bền vững từ lâu đã là định hướng xuyên suốt của ngành thủy sản Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập sâu, việc lựa chọn và áp dụng đúng các tiêu chuẩn quốc tế phù hợp không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn quyết định khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.
Đại diện Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biét, để giữ vững vị thế trong nhóm quốc gia xuất khẩu thủy sản hàng đầu, buộc các doanh nghiệp phải chủ động đáp ứng các yêu cầu về ESG (môi trường, xã hội, quản trị).
Sự kết hợp giữa công nghệ, quản trị chuỗi truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm với cộng đồng đang trở thành nền tảng then chốt, giúp thủy sản Việt Nam vượt qua rào cản kỹ thuật; đồng thời xây dựng hình ảnh minh bạch và đáng tin cậy trên thị trường toàn cầu.
ThS Đinh Xuân Lập, Phó Giám đốc Trung tâm hợp tác quốc tế Nuôi trồng và Khai thác thủy sản bền vững (ICAFIS), Hội Thủy sản Việt Nam phát biểu tại hội thảo.
Kiểm soát tính hợp pháp và khả năng truy xuất nguồn gốc
ThS Đinh Xuân Lập, Phó Giám đốc Trung tâm hợp tác quốc tế Nuôi trồng và Khai thác thủy sản bền vững (ICAFIS), Hội Thủy sản Việt Nam cho biết, xu hướng tiêu dùng thế giới đang dịch chuyển rõ rệt sang các sản phẩm thủy sản có trách nhiệm và bền vững. Điều đáng chú ý là yêu cầu này không chỉ dừng ở sản phẩm cuối cùng mà lan rộng ra toàn bộ chuỗi cung ứng, đặc biệt là lĩnh vực thức ăn thủy sản.
Các thị trường lớn như châu Âu, Mỹ ngày càng siết chặt quy định về truy xuất nguồn gốc, môi trường và trách nhiệm xã hội. Trong bối cảnh đó, các chứng nhận quốc tế như MSC, IFFO RS, MarinTrust hay Fair Trade trở thành “tấm vé” gần như bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Những tiêu chuẩn này đều đặt ra yêu cầu không khai thác quá mức gây suy kiệt nguồn lợi, bảo vệ hệ sinh thái biển và đa dạng sinh học, quản lý nghề cá hiệu quả và tuân thủ quy định từ địa phương đến quốc tế. Đặc biệt, yêu cầu truy xuất nguồn gốc phải được thực hiện xuyên suốt, từ nguyên liệu đầu vào đến sản phẩm cuối cùng.
Tại Việt Nam, áp lực này thể hiện rõ ở ngành thức ăn chăn nuôi. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn vẫn nằm ở nguồn nguyên liệu khai thác tự nhiên, vốn khó kiểm soát về tính hợp pháp và khả năng truy xuất.
Trong bối cảnh đó, Dự án cải thiện nghề cá (FIP) là một sáng kiến toàn cầu, tập hợp nhiều bên liên quan. ThS Đinh Xuân Lập cho rằng, FIP giúp kết nối các bên trong chuỗi, từ ngư dân, doanh nghiệp đến nhà bán lẻ, nhằm từng bước nâng chuẩn khai thác, đáp ứng yêu cầu chống khai thác IUU. Đồng thời, cải thiện thu nhập và điều kiện lao động cho ngư dân. Đây cũng là con đường để thủy sản Việt Nam tiến gần hơn đến các chuẩn mực quốc tế.
Ở góc độ quản trị, ông Trương Hoàng Lạc, chuyên gia đánh giá và đào tạo cấp cao của SGS Việt Nam nhận định, thị trường quốc tế đang chuyển mạnh từ kiểm soát sản phẩm đơn lẻ sang kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị. Điều đó buộc doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tích hợp, bao gồm an toàn thực phẩm, an ninh thực phẩm và chống gian lận thực phẩm.
Các tiêu chuẩn trong khuôn khổ GFSI như BRCGS, FSSC 22000, IFS, SQF, GlobalG.A.P… hiện được áp dụng xuyên suốt toàn chuỗi. Đặc biệt, chứng nhận chuỗi hành trình sản phẩm (CoC) cho phép truy xuất từ con giống, thức ăn, ngư trường, nhà máy chế biến đến hệ thống phân phối, đảm bảo tính minh bạch của toàn bộ chuỗi cung ứng.
Chuyển từ sản lượng sang giá trị
Theo ThS Phạm Văn Long, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu hải sản phía Nam, Viện Kkoa học Thủy sản Việt Nam, ngành thủy sản Việt Nam đang đối mặt với nghịch lý “sản lượng lớn nhưng giá trị gia tăng thấp”. Tổng sản lượng ước khoảng 10 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 11,3 tỷ USD, nhưng riêng khai thác biển chiếm gần 40% sản lượng, chỉ đóng góp khoảng 20-25% giá trị.
Điểm nghẽn nằm ở khâu sau thu hoạch, khi tỷ lệ tổn thất vẫn ở mức 20-30%. Nguyên nhân chủ yếu là công nghệ bảo quản lạc hậu, phổ biến vẫn là ướp đá xay không kiểm soát nhiệt độ, trong khi chuỗi lạnh thiếu đồng bộ. Hệ quả là chất lượng sản phẩm suy giảm nhanh chỉ sau 24-48 giờ, khiến khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế bị hạn chế.
Trong khi đó, các tiêu chuẩn mới ngày càng siết chặt yêu cầu đối với nguyên liệu, đặc biệt là bột cá và dầu cá. Ông Trương Hoàng Lạc cho biết, các tiêu chuẩn quốc tế yêu cầu truy xuất đầy đủ loài khai thác, loại trừ loài nguy cấp theo IUCN hoặc CITES, đồng thời nghiêm cấm nguyên liệu từ khai thác IUU.
Theo GlobalG.A.P, tối thiểu 60% nguyên liệu biển phải đến từ nguồn khai thác có trách nhiệm và sẽ tăng lên 75% từ năm 2025; tiêu chuẩn BAP cũng đặt lộ trình nâng tỷ lệ nguyên liệu được chứng nhận lên 100% sau năm 2030.
Trong trường hợp chưa có nguồn đạt chuẩn, doanh nghiệp buộc phải tham gia các chương trình FIP và chứng minh tiến độ cải thiện theo từng năm. Điều này cho thấy yêu cầu thị trường không còn mang tính khuyến khích mà đã trở thành ràng buộc bắt buộc.
Chuyên gia đánh giá Đỗ Thành Muôn của Công ty Cổ phần Chứng nhận và Giám định VinaCert trình bày tại hội thảo.
Ở khâu thức ăn - yếu tố chiếm tới khoảng 90% tác động môi trường của nuôi trồng, ông Đỗ Thành Muôn, chuyên gia đánh giá của Công ty Cổ phần Chứng nhận và Giám định VinaCert cho biết, tiêu chuẩn ASC Feed (phiên bản 1.2, hiệu lực từ 2/2/2026) đang đặt ra hệ thống kiểm soát toàn diện.
Tiêu chuẩn này yêu cầu doanh nghiệp phải đảm bảo đồng thời các tiêu chí về môi trường, xã hội và nguồn nguyên liệu, từ việc tuân thủ pháp luật, đảm bảo quyền lợi người lao động đến kiểm soát phát thải và truy xuất dòng nguyên liệu.
Để tháo gỡ điểm nghẽn, ThS Phạm Văn Long đề xuất cần tổ chức lại sản xuất theo chuỗi liên kết, gắn khai thác với thu mua, chế biến và tiêu thụ. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ bảo quản tiên tiến như RSW, slurry ice, IQF; phát triển hệ thống chuỗi lạnh đồng bộ; triển khai nhật ký khai thác điện tử, truy xuất bằng QR, blockchain và dữ liệu lớn để dự báo ngư trường. Mục tiêu là giảm tổn thất xuống dưới 10-15% và tăng giá trị gia tăng 20-30%.
Ở lĩnh vực nuôi trồng, ông Nguyễn Đình Quang, Trưởng phòng Quản lý và phát triển sản phẩm Biotic, Công ty C.P Việt Nam nhấn mạnh, giải pháp nuôi tôm phải dựa trên an toàn sinh học, kiểm soát đồng thời tôm, mầm bệnh, môi trường. Việc chuyển sang quản lý bằng vi sinh và công nghệ được xem là hướng đi tất yếu để giảm phụ thuộc hóa chất và nâng hiệu quả nuôi.
TS Nguyễn Đình Hải, Quản lý kỹ thuật marketing CJ Bio Việt Nam cho rằng, xu hướng mới là phát triển các nguồn protein chức năng thay thế bột cá, kết hợp peptide và nucleotide nhằm cải thiện tiêu hóa, tăng trưởng và miễn dịch cho vật nuôi.
Cùng hướng đi tận dụng tài nguyên, bà Bùi Thị Ngọc Phi, Giám đốc kỹ thuật thủy sản tại Thức ăn Gia súc Lái Thiêu cho biết, việc sử dụng astaxanthin từ phụ phẩm tôm kết hợp protein thủy phân không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn mở ra cơ hội giảm phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu.
